Ethiopiapress.com

Bariisaa, gaazexa Afaan Oromoo kan Itoophiyaa keessa maxxanfamu

Gaazexeessaan Itoophiyaa tokko ruuma oduu keessatti gaazexa dubbisaa jira, akkuma dubbistoonni Bariisaa Afaan Oromoo.

Bariisaa gaazexaa Afaan Oromoo ti, Itoophiyaa keessatti maxxanfamu, kan Ejensii Pireesii Itoophiyaa (Ethiopian Press Agency) jedhamu irraa tarreeffamuudha. Gaazexni kun torban torbaniin maxxanfama jedhamee tarreeffama; maqaan isaa Afaan Oromoo kan ta'e kun jecha ‘Bariisaa’ jedhu, jechuunis ibsaa ykn bariisaa, ta'a. Barreeffamni isaa dubbistoota Afaan Oromoo naannoo Oromiyaa fi magaalota biroo keessa jiraniif kan qophaa'e yoo ta'u, oduu, barruu fi yaada hawaasaa of keessaa qaba. Maddi tokko seenaa isaa bara Dargii waliin wal qabsiisee qorata; maddi biraan immoo bara maxxansa isaa gara duraa jedha.

Seenaa gabaabaa fi yeroo maxxansaa

Seenaan Bariisaa ibsa tokko qofaan hin xumuramu, sababni isaas maddi hundi guyyaa jalqabaa wal fakkaatu hin kennine. Barreeffama qorannoo yaaliin Yunivarsiitii Haramayaa keessatti maxxanfame tokko gaazexa kana bara 1975 hanga 1991tti, jechuunis bara bulchiinsa Dargii keessa, akka maxxanfamaa ture ibsa. Tarreeffamni gaazexoota mootummaa kan biraa immoo Bariisaa gaazexa torban torbaniin Afaan Oromoon maxxanfamu ta'ee fi bara 1968 irraa kan jalqabe jedhee barreessa.

Walitti hin dhufne kana ifatti dubbachuun gaarii dha. Maddoota argaman keessatti guyyaa fi ji'a jalqabaa sirrii ta'e argachuun hin danda'amne, kanaaf barreessitoonni biroo yeroo jalqabaa fedhii isaaniitiin hin murteessine. Waan mirkanaa'e kana: gaazexni Afaan Oromoon maxxanfameera, mootummaatti kan dhiyaatu, fi bara Dargii keessa dubbistoota Oromoo biratti iddoo ol'aanaa qabaateera.

Maxxansni Afaan Oromoo yeroo sanatti baay'ee xiqqoo ture. Warra Afaan Oromoo dubbatan baay'een isaanii barnoota Afaan isaaniitiin hin argatinaa turan, kanaaf gaazexni Afaan Oromoon maxxanfamu mallattoo guddaa ta'ee ture. Dubbisuu fi barreessuu Afaan Oromoo bakka tokkotti walitti fiduun gaazexni kun dhimma guddaa bakka buuse.

Afaan, barreeffama fi dubbistoota

Bariisaa Afaan Oromoon barreeffama. Afaan Oromoo maatii Afaanota Kuushitii keessatti ramadama, Itoophiyaa keessatti Afaanota dubbatamuu fi baay'ee dubbatamanii keessaa isa tokko. Dubbistoonni isaas, akka duraan, Oromoota magaalota Oromiyaa fi Finfinnee keessa jiraatan, barattoota, barsiisota fi hojjettoota mootummaati.

Mata duree kanaan wal qabatee falmii barreeffamaa baay'een gaazexa kana irratti ture. Qorannoon Haramayaa Afaan Oromoo akkamiin barreeffamuu qaba jedhu kan gaazexa kana irratti itti falmame jedhee barreessa. Mootummaan bara sanaa dhaabbataa Ge'eziin barreeffamuu akka itti fufu fedhii qaba ture; hayyoonni Oromoo immoo Ge'ezni sagalee Afaan Oromoo sirriitti hin agarsiisu jedhanii falmaa turan. Gaazexni kun bakka falmii kanaaf ta'e.

Barreeffamni Afaan Oromoo bara booda jalqaba Qubee irratti hundaa'e, bara 1991 irraa kaasee Oromiyaa keessatti sirna barreeffamaa seera qabeessa ta'ee fudhatame. Kanaaf gaazexni Bariisaa seenaa jijjiirama barreeffamaa kanaa keessatti ragaa dubbisaadha, mudannoo cimaa barreessitootaa fi dubbistootaa.

Abbaa qabeenyaa fi gaazexeessitoota

Tarreeffamni gaazexoota Itoophiyaa Bariisaa Ejensii Pireesii Itoophiyaa jala kaa'a. Dhaabbanni kun bara 1940 keessa jalqabuun, akka madda tokkoon himametti, dhaabbata pireesii Itoophiyaa keessatti baay'ee dur hojjechaa jiruudha. Gaazexoota Amaariffaa, Afaan Ingiliizii fi Arabaa fi Afaan Oromoo isaan keessatti maxxansa.

Maqaan gulaalaa (editor) ykn barreessitoota gaazexa kanaa maddoota argaman keessa hin jiru, kanaaf maqaan tokko illee asitti hin kaa'amu. Ragaan hin jirre uumuu irra, ragaa jiruun qofa dubbachuun ni filatama.

Gaazexni mootummaa keessaa waan ta'eef, dhimmoota mootummaa fi sirna bulchiinsaa irratti ibsa bal'aa kennuu danda'a ture. Qorattoonni garuu mootummaan gaazexa kana irratti tooftaa too'annaa fayyadamaa turuu isaas ni dubbatu.

Qabiyyee fi kutaalee

Gaazexni torban torbaniin maxxanfamu akka kanaa dhimma yeroo sanaa mara irratti oduu, ibsa fi yaada barreessuu danda'a. Maddi qorannoo Haramayaa ragaa tokko kenna: gaazexni mata dureewwan qixa hawaasummaa, mirga afaanii, duudhaa aadaa, dhimma diinagdee fi bakka bu'insa siyaasaa irratti barreeffama qabata ture.

Kutaaleen sirrii gaazexa kanaa guyyaa tokkoon tokkoon isaa maddoota argamaniin hin ibsamne, kanaaf lakkoofsa fuula isaa ykn bakka kutaa tokkoon tokkoon isaa jiru hin kaa'amu. Akka kana ta'uu isaa, gaazexa torban torbaniin maxxanfamu, kutaan oduu naannoo, barruu aadaa fi gaaffii fi deebii dubbistootaa jiraachuu danda'a, garuu kana mirkaneessuuf ragaan gaazexa mataa isaa ilaaluu barbaachisa.

Ibsa kana irraa ni hubanna: gaazexni Afaan Oromoo bara sana keessa qabiyyee hawaasaa qofaan kan daangeffame osoo hin taane, afaanii fi aadaa Oromoo fooyyessuuf bakka walitti qabame ture.

Too'annaa fi daangaa bilisummaa gaazexaa

Barreeffamni qorannoo Haramayaa jedha: Bariisaan bara Dargii keessa baay'ee too'annaa jala ture. Mootummaan lakkoofsa kopii isaa daangessuu fi bakka itti dhiyaatu xiqqeessuuf yaalaa ture. Kunis dubbistoonni gaazexa kana argachuu barbaadan rakkoo qaban ibsa.

Gaazexni bara sanatti yaada Maarkisii-Leeninii irratti hundaa'e illee maxxansaa ture. Kunis barreessitoonni Oromoo yaada mataa isaanii mala yeroo sanaa waliin walitti araarsuun dhiyeessuuf yaalaa turuu isaanii agarsiisa. Barreessitoota gidduutti walitti hidhamuu fi yaada wal jijjiiruuf iddoo ta'eera.

Gaazexni kun akka madda odeeffannoo raadiyoo Afaan Oromoo irraa tajaajilaa ture jedhamee barreeffameera. Kana jechuun oduun barreeffame sagalee ta'uun gara dhaggeeffattoota hin dubbifneetti darbaa ture.

Akkamitti argachuu fi dubbisuu danda'ama

Maxxansni duriitti baay'inaan walitti qabamee kuufamuun laayibraarii fi arkaayivii biratti ni argama. Qorannoo gaazexa kanaa irratti hojjatame keessatti, gaazexa Bariisaa gara baay'ee irratti hundaa'uun barreessitoonni sababa isaaniitiin kuufama kana fayyadamaniiru. Dubbistoonni barbaadan Ejensii Pireesii Itoophiyaa, laayibraarii yunivarsiitiiwwanii fi mana kuufama seenaa Itoophiyaa gaafachuu danda'u.

Dubbisaan odeeffannoo dachaa barbaadu barreeffama qorannoo kanaa fayyadamuu danda'a; daaw'achuuf maqaa barreessitoota fi barreeffama dhiyeenya maxxanfame jedhu barbaaduu qaba. Kuufamni gaazexa guutuu internetiin argamu maddoota argaman keessatti hin mirkanoofne.

Gaazexoota Afaan Oromoo maxxanfaman gidduutti, Bariisaan maqaa seenaa qorannoo keessatti baay'inaan ka'u keessaa tokko dha.

Afaan Oromoo fi gaazexni isaa Itoophiyaa keessatti

Afaan Oromoo Itoophiyaa keessatti afaanota baay'ee dubbatamanii keessaa isa tokko dha. Naannoo Oromiyaa keessatti afaan hojii mootummaa ta'ee tajaajilaa jira, bara 2020 keessa immoo afaanota hojii mootummaa federaalaa keessaa tokko ta'uun beekame. Kanaaf barreeffamni Afaan Oromoon gaazexa keessatti maxxanfamu ammas dhimma guddaa ta'ee itti fufeera.

Bara Dargii fi bara Imperaatoriitii keessa Afaan Oromoo gaazexa keessatti fayyadamuun baay'ee xiqqaa ture. Kanaaf Bariisaa jechuun yeroo Afaan Oromoon iddoo xiqqaa qabu keessatti barreeffamni isaa irratti dubbifame ta'a.

Bara booda, Oromiyaa keessatti gaazexoonni, barruuwwan, raadiyoo fi televiziyoonni Afaan Oromoo baay'ee dabaleera. Yeroo kana keessatti, qorattoonni gaazexa duriitti maxxanfame akka Bariisaa yaaddannoo seenaa keessa jiru kan akka seenaa miidiyaa fi seenaa afaanii hubachuuf fayyadamu.

Bariisaa akka madda qorannoo seenaa

Qorattoonni seenaa miidiyaa fi seenaa afaanii gaazexa Bariisaa akka madda ragaa tokko ilaalu. Kanaaf sababa isaas gaazexni waan yeroo sanatti dubbatame, falmii barreeffamaa fi dhimmoota hawaasummaa walitti qabee kaa'uu isaati.

Gaazexni mootummaa keessaa ta'uu isaatiin, yaada mootummaa isa yeroo sanaa ilaaluuf madda ta'a; haa ta'u malee, barreessitoonni Oromoo bakka tokko tokko yaada mataa isaanii dhiyeessuuf yaalaa turuu isaanii qorannoon agarsiisa. Kanaaf dubbisaan gaazexa kana yeroo qorannoo itti fayyadamu, yaada mootummaa fi yaada barreessitootaa addaan baasuu qaba.

Dhimma lakkoofsa kopii fi dubbistoota irratti, madda tokko gaazexa Berissa jedhee lakkoofsa xiqqaa tokko kenna. Lakkoofsi kun yeroo gaazexni itti maxxanfame sanaa isa kam akka ta'e hin ibsamne, kanaaf sirrii ta'uu isaa mirkaneessuu hin dandeenye.

Bakka isaa miidiyaa Itoophiyaa keessatti

Miidiyaan Afaan Oromoo yeroo ammaa baay'ee guddateera: gaazexoota, raadiyoo, televiziyoona fi marsariitiiwwan hedduutu jira. Bariisaan garuu isa dur ture jedhamee ilaalama, sababni isaas Afaan Oromoo yeroo mootummaan irra jiru illee barreeffama dhiyeessuu danda'e.

Ejensii Pireesii Itoophiyaa gaazexoota biroo, akka Addis Zemen (Amaariffaa) fi The Ethiopian Herald (Ingiliffaa) jedhaman, maxxansa. Isaan keessaa Bariisaan gaazexa Afaan Oromoo yoo ta'u, gaazexoota kanneen biroo irraa afaan, dubbistoota fi seenaa isaatiin adda.

Gaazexni Afaan Oromoo biraa, Yeroo, kan dhuunfaa jalqabaa jedhamu, garuu abbaa qabeenyaa mootummaa osoo hin taane, dhuunfaa tokkoo ti. Kanaaf Bariisaa mootummaa irraa ta'ee, Yeroo immoo dhuunfaa irraa ta'uun gaazexoota Afaan Oromoo gidduutti adda ta'u.

Dhumarratti, Bariisaa jechuun gaazexa Afaan Oromoo jalqaba maxxansa Oromoo keessaa tokko, seenaa, afaanii fi mirga hawaasaa waliin wal qabate dubbisuuf ragaa barbaachisaa dha.

Reference

Bariisaa Newspaper in the Oromo Struggle for National Identity Rights under the DargBarreeffama qorannoo Yunivarsiitii Haramayaa kan gaazexa Bariisaa Afaan Oromoo bara Dargii keessatti, mirga afaanii fi eenyummaa Oromoo waliin wal qabsiisee ibsu.

More to read