Yeroo maqaa gaazexa Afaan Oromoo dhuunfaa tokkoo ti, kan Itoophiyaa keessatti dubbistoota Oromoof qophaa'e. Jechi ‘yeroo’ Afaan Oromoo keessatti ‘yeroo’ ykn ‘bara’ jechuu dha. Madda tokkoon, gaazexa Afaan Oromoo isa dhuunfaa jalqabaa jedhamee ibsama; torban torbaniin magaalota fi ganda Oromiyaa keessa raabsamaa ture. Yeroo gabaabaa booda addaan citee, bara 2018 booda yeroo Oromoon mormii guddaa gochaa turetti irra deebi'ee gadi bahe. Marsariitiin isaa Jimma Times waliin hidhata qaba. Haala yeroo ammaa isaa, jechuunis maxxanfamaa jiraachuu isaa, madda amansiisaa irraa mirkaneessuun hin danda'amne; kanaaf ibsi kun waan ragaa qabu qofa dha.
Maqaa fi hiikkaa isaa
Maqaan Yeroo jecha Afaan Oromoo salphaa dha. Dubbistoonni Oromoo yeroo guyyaa guyyaan itti fayyadamu, bakka tokkotti yeroo, sa'aatii fi bara ibsuuf. Gaazexa tokkoof maqaa akkasii kaa'uun, dubbistoonni yeroo ammaa dhimma irratti oduu argachuu akka danda'an agarsiisuuf, akka maqaa gaazexaa dhugaa ta'ee dubbatama.
Maqaan kun gaazexa biraa kan maqaa walfakkaatu hin qabu jechuu miti; garuu barreeffama kana keessatti kan dubbifamu gaazexa Afaan Oromoo isa dhuunfaa Itoophiyaa keessatti maxxanfamu qofa.
Maqaan gaazexichaa Qubeedhaan ‘Yeroo’ jedhamee barreeffama; kanaaf dubbisaan maqaa kana barreeffama Ingiliffaa keessatti illee akkuma jirutti barbaaduu danda'a.
Seenaa isaa: jalqabaa fi addaan citu
Tarreeffamni gaazexoota Itoophiyaa Yeroo bara 1999 irraa hanga bara 2000tti, ergasii bara 2018 irraa kaasee jedhee tarreessa. Barreeffamni maddaa tokko gaazexni kun torban muraasa booda dhaabbate jedha. Waan ta'eef, jalqabni isaa gabaabaa ture, jijjiirama yeroo sanaa keessa.
Barreeffamni Yeroo jalqaba biyya keessatti ‘kan dhuunfaa Oromoo isa jalqabaa’ jedhee ibsa. Itoophiyaa keessatti dhaabbileen dhuunfaa gaazexa maxxansuu seera pireesii bara 1992 booda danda'aniiru; kanaaf bara 1990'ota keessa gaazexni Afaan Oromoo dhuunfaan maxxanfamu waan haaraa ture.
Ammas garuu, guyyaa fi ji'a sirrii jalqabaa gaazexa kanaa fi sababni dhaabbachuu isaa maddoota argaman keessatti hin ibsamne. Kanaaf waan hin beekne uumuu osoo hin taane, dhiyeessuun kan irra caalu waan ragaa qabu qofa.
Irra deebi'ee jalqabuu bara 2018 booda
Mormii Oromiyaa bara 2015 irraa kaasee hanga bara 2018tti jiraate booda, Itoophiyaa keessatti pireesiin dhuunfaa fi marsariitiin oduu baay'ee dabaluun jalqabe. Ministirri Muummee haaraan bara 2018 keessa itti gaafatamummaa fudhatee, miidiyaa irratti daangaan duraan ture laaffachuu isaa maddoonni baay'een barreessu.
Yeroo sanatti gaazexni kun irra deebi'ee mul'ate jedhama. Dubbistoonni Oromoo yeroo sanatti oduu Afaan isaaniitiin barbaaduun baay'ee ture, kanaaf gaazexni Afaan Oromoon barreeffamu dhiyeessii jiraachuu isaa mallattoo guddaa ture.
Madda tokko gabaabaa ta'een, gaazexni kun waggoota booda illee rakkoo hojii isaa irratti qabaate jedha; kunis gaazexni dhuunfaa maallaqa kaffaluu fi maxxansaaf sanyii argachuu irratti rakkoo qaba ta'uu danda'a jedhamee ibsama.
Maxxansa fi raabsaa naannoo Oromiyaa
Gaazexni torban torbaniin maxxanfamee gandoota fi magaalota Oromiyaa keessatti raabsamaa ture. Kunis Oromiyaa naannoo bal'aa waan taateef, raabsiin gaazexa tokkoof haala ulfaataa ta'uu agarsiisa.
Bakki gaazexni kun irraa maxxanfamu madda tokkoon ‘Addis Ababa fi Jimma’ jedhamee barreeffame. Jimmaan magaalaa Oromiyaa keessa jirtu yoo taate, Finfinneen magaalaa guddoo Itoophiyaa dha. Bakki maxxansaa sirrii maddoota hedduudhaan mirkaneeffamuu qaba.
Gaazexa dhuunfaa Afaan Oromoo biraa wajjin yoo wal bira qabamu, kan mootummaa irraa ta'e, akka Bariisaa, bu'uura kaffaltii mootummaa irraa fayyadama; kan dhuunfaa garuu galii isaa gurguruu fi beeksisaa irraa argachuu qaba. Kanaaf bu'uura maallaqaatiin gaazexoonni lamaan adda.
Marsariitii fi odeeffannoo yeroo ammaa
Madda tokkoon Yeroo marsariitii isaa mataa isaa qaba, kan ‘Yeroo.org’ jedhamu. Dhaabbanni Jimma Times jedhamu marsariitii kanaan beekama. Marsariitiin Jimma Times yeroo tokko tokko mootummaan akka cufamu godhame, waggoota hedduuf cufamee akka ture madda tokko barreessa.
Marsariitiin kun qabiyyee guutuu yeroo ammaa hin agarsiifne; kanaaf akka madda amansiisaa ta'eetti isa hin kaa'amu. Dubbisaan gaazexa kana barbaadu, maqaa gaazexa ‘Yeroo’ fi ‘Jimma Times’ jedhu marsariitii barbaaduu keessatti barbaaduu danda'a.
Gaazexni kun ammas torban torbaniin bahaa jiraachuu isaa fi sagantaan maxxansaa isaa maddoota ammaatii irraa hin mirkanoofne; dubbistoonni dursanii bakka raabsaa isaa gaafachuu qabu.
Afaan fi dubbistoota
Gaazexni Afaan Oromoo, Qubeen barreeffama. Tarreeffamni gaazexoota Itoophiyaa Afaan Ingiliffaa illee irratti yaadata; kunis qabiyyeen Ingiliffaa muraasa jiraachuu danda'a jechuu dha. Garuu Afaan isaa isa guddaan Afaan Oromoo dha.
Dubbistoonni isaa Oromoota gandoota fi magaalota Oromiyaa keessa jiraatani, hojjettoota mootummaa fi dhuunfaa, barattoota fi daldaltoota. Dubbistoonni Afaan Oromoo dubbatan gaazexa Afaan isaaniitiin barreeffame argachuun isaan dhimma guddaa dha.
Barreeffamni Qubee yeroo ammaa dubbistoota dargaggoota fi barattootaaf salphaa dha, sababni isaas barnoota Oromiyaa keessatti Qubeen barreeffama itti fayyadamu waan ta'eef.
Pireesii dhuunfaa Itoophiyaa fi Yeroo
Itoophiyaa keessatti pireesiin dhuunfaa seera pireesii bara 1992 booda dhaabbate. Gaazexoonni dhuunfaa baay'een Amaariffaa fi Afaan Ingiliffaan maxxanfaman; kan Afaan Oromoon maxxanfaman garuu baay'ee muraasa. Kanaaf Yeroo, kan jalqaba jedhamee beekamu, seenaa pireesii biyyattii keessatti iddoo addaa qaba.
Maddoonni gabaabaan, pireesiin dhuunfaa Itoophiyaa keessatti yeroo yeroon gaazexoonni cufamuu, gaazexeessitoonni hidhamuu fi marsariitiin tokko tokko cufamuu isaanii barreessu. Kana keessatti Yeroo maqaan isaa dubbifame; garuu sababni addaan cituu isaa tokkoon tokkoon maddoota argaman keessatti hin ibsamne.
Gaazexni dhuunfaa tokko addaan cituu fi irra deebi'ee jalqabuun dubbistoota irratti dhiibbaa qaba: yeroo isaan dhaabbate, dubbistoonni gaazexa Afaan isaaniitiin barreeffame argachuu dhabaniiru, sababni isaas filannoon biraa baay'ee xiqqaa waan ta'eef.
Waan beekamu fi waan hin beekamne
Waan ragaa qabu kana: afaan barreeffamaa Afaan Oromoo; abbaan qabeenyaa mootummaa osoo hin taane dhuunfaa; raabsi isaa Oromiyaa keessa; addaan cituun yeroo gabaabaa; irra deebi'ee jalqabuun bara 2018 booda; marsariitiin ‘Yeroo.org’.
Waan hin beekamne: guyyaa jalqabaa sirrii isaa, lakkoofsa kopii maxxanfamu, maqaa gulaalaa fi barreessitoota isaa, fi haala maxxansaa yeroo ammaa. Dhimmoota kanneen irratti maddoota argaman keessatti ragaan hin jiru, kanaaf lakkoofsa yookiin maqaa uumuu hin barbaadamu.
Yaada kana akka dhaabbataatti ilaaluun, dubbisaan gaazexa kana irratti barreeffama biraa barreessu, hanga maddi isaa mirkaneeffamutti, ‘jedhama’ jechuun qofa fayyadamuu qaba.
Rakkoolee gaazexa dhuunfaa Afaan Oromoo
Gaazexni dhuunfaa Afaan Oromoo rakkoolee baay'ee qaba: maxxansa ulfaataa, raabsa bal'aa, beeksisaa xiqqaa fi dubbistoota Qubee barreeffamaan wal baratan hanga yeroo dhiyoo kanaatti xiqqaa ta'uu. Rakkoon kun gaazexoota dhuunfaa Afaanota biroo irrattis mul'ata; garuu Afaan Oromoo keessatti waan baay'inni dubbistootaa guddaa ta'eef, dandeettiin gaazexa kanaa guddaa ture.
Rakkoo kana waliin, gaazexni Yeroo haala keessa jiru, jalqabuu fi cituu isaa irraa ni hubatama. Dubbistoonni waan duraan hin argamne yeroo argatan, gaazexa kana jaallatuu isaanii madda kamiyyuu irraa ni hubatama.
Bakka isaa miidiyaa Oromoo keessatti
Miidiyaa Afaan Oromoo giddugaleessa isaa keessatti gaazexa mootummaa, gaazexa dhuunfaa, raadiyoo fi televiziyoonii fi marsariitii oduu qaba. Yeroo gaazexni kun jalqabu, hojiin pireesii Afaan Oromoo dhuunfaa baay'ee xiqqaa ture, kanaaf Yeroo bakka addaa qaba.
Gaazexni mootummaa kan akka Bariisaa (kan Ejensii Pireesii Itoophiyaa) dhaabbata Ejensii Pireesii Itoophiyaa jala jira. Yeroo immoo abbaa qabeenyaa dhuunfaa qaba jedhamee barreeffama. Kanaaf dubbistoonni gaazexoota lamaan walitti fi walirraa adda baasanii hubachuu danda'u.
Seenaan gaazexa kanaa ragaa barbaachisaa tokko ibsa: jijjiirama siyaasaa fi seera pireesii waliin gaazexni xiqqoon illee jalqabuu fi addaan cituu danda'a, haa ta'u malee dubbistoonni Afaan isaanii keessa gaazexa barbaadaa turu.
Akka dubbisaan barbaaduu danda'u
Kuufama gaazexa kanaa guutuu laayibraarii tokko keessatti argachuun yeroo ammaa ulfaataa dha. Marsariitii isaa fi maddoota odeeffannoo yeroo ammaa irratti hundaa'uun, dubbisaan hanga gaazexni jiruutti odeeffannoo haaraa argachuu danda'a.
Qorattoonni gaazexoota Afaan Oromoo irratti qorannoo yeroo hojjetan, maqaa gaazexa, maqaa abbaa qabeenyaa fi bara maxxansaa walitti qabuun mirkaneessuu qabu; kunis waan Yeroo irratti ammas hin guutamne.
Dubbistoonni gaazexa dhuunfaa kana yeroo gaafatan, maqaa ‘Yeroo’ qofa osoo hin taane, bakka maxxansaa fi ji'a maxxansaa illee dhiyeessuun gaazexa biraa waliin wal makuu hanqisa.
