Ethiopiapress.com

Naaotaa, barruu ijoollee Afaan Oromoo kan Itoophiyaa

Ijoolleen Itoophiyaa tokko bakka teessoo paarkii keessatti barruu dubbisaa jiru, akkuma dubbistoonni barruu ijoollee Afaan Oromoo Naaotaa.

Naaotaa kutaa Afaan Oromoo kan barruu ijoolleef qophaa'e Bilatenat jedhamu dha, kan Ejensii Pireesii Itoophiyaa maxxansu. Madda tokkoon, barruun kun bara 2024 keessa Bilatenat waliin jalqabame, Naaotaa immoo ijoollee Afaan Oromoo dubbatan tajaajila. Maqaan ‘Naaotaa’ Afaan Oromoo keessatti ijoollee irratti dubbata, kanaaf maqaa kanaan barruun kun ijoollee Oromoo gara dubbisuutti waamuuf kan jedhame. Qabiyyeen isaa guutuun maddoota argaman keessatti hin ibsamne; waan mirkanaa'e kan ibsame afaan isaa, abbaa qabeenyaa isaa fi ijoollee dubbistoota isaa ta'uu isaa qofa dha, kanaaf ibsi kun hanga sanaan daangeffame.

Maqaa fi jalqaba isaa

Maqaan Naaotaa, kan akkasitti Naa'otaa jedhamuu danda'u, maqaa Afaan Oromoo ti. Barreeffama kana keessatti maqaan jalqabaa guutuun barreeffame Qubee irratti hundaa'e, ‘Naaotaa’, kan jechuun daandii dubbistootaa ijoollee waliin wal qabatu. Maqaan kun Afaan Oromoo keessatti ijoollee ibsuu keessatti fayyada.

Madda ragaa mootummaa fi miidiyaa mootummaa hordofu tokkoon, Naaotaa barruu ijoollee Bilatenat jedhamuun wal qabatee, bara 2024 keessa jalqabame. Maqaan Bilatenat maqaa Amaariffaa kan ijoollee fi dargaggoota xixiqqaa ibsu ta'a. Kanaaf Naaotaa gara Afaan Oromootti dabarsuudhaan kan hojjetamu dha.

Guyyaa fi ji'a jalqabaa sirrii, fi lakkoofsi kopii maxxanfamu, maddoota argaman keessatti hin ibsamne; kanaaf maqaa fi lakkoofsi tokko illee asitti hin kaa'amu.

Ijoolleef barruu Afaan Oromoo

Ijoolleen Afaan Oromoo dubbatan baay'een isaanii mana keessatti Afaan Oromoo dubbachaa guddatu. Mana barumsaa keessatti immoo Afaan Oromoo kutaa jalqabaa irraa barachuu danda'u; kanaaf barruun kitaabaa ykn barruu ijoolleef qophaa'e Afaan isaaniitiin barreeffame dubbisuu baratuuf fayyada.

Barruun Afaan Oromoo ijoolleef qophaa'e yeroo dhiyoo kana qofa baay'achaa jira. Maxxansni ijoollee akka Naaotaa kun dhimma kana keessatti iddoo dabalataa qaba: ijoolleen Afaan isaaniitiin dubbisuu fi barreessuu akka qophaa'an gargaara.

Barruun ijoollee kamiyyuu, Afaan kamiyyuu, aadaa, duudhaa fi eenyummaa ijoollee keessatti ni guddisa. Kanaaf, barruun Afaan Oromoo ijoolleef qophaa'e, Oromoon aadaa fi seenaa isaa ijoollee isaatiif dabarsuu danda'u.

Abbaa qabeenyaa fi dhaabbata maxxansaa

Madda tokkoon Naaotaa Ejensii Pireesii Itoophiyaa (EPA) irraa maxxanfama. EPA bara 1940 keessa jalqabuun gaazexoota Amaariffaa, Ingiliffaa, Arabaa fi Afaan Oromoo maxxansa. Isaan keessaa Addis Zemen, The Ethiopian Herald, Al-Alem fi Bariisaa beekamoodha.

Hogganaan olaanaa EPA ijoollee fi dargaggoota dhimma irratti xiyyeeffachuu isaa madda tokko keessatti jedhameera. Kana irraa, Bilatenat fi Naaotaa kan akka sanatti yaadamu danda'a: dhaabbanni gaazexa ga'eessaaf qofa osoo hin taane, dubbistoota xixiqqaaf illee tajaajila qopheessuu barbaada.

Maqaan gulaalaa, barreessitoota fi suuraa kaasoota barruu kanaa maddoota argaman keessatti hin jiru. Kanaaf maqaan tokko illee asitti hin kaa'amu.

Qabiyyee barruu ijoollee akka waliigalaatti

Barruun ijoolleef qophaa'u akkuma waliigalaatti sheekkoo gabaabaa, hibboo, weedduu, suuraa fi wal-gaaffii of keessaa qaba. Kana waan ta'e kana irratti barruun akka Naaotaa illee kanneen akkasii qabaachuu danda'a; garuu qabiyyee mirkanaa'e isaa maddoota argaman keessa hin jiru.

Waan hin beekamne irratti ragaan tokko illee hin uumamu. Dubbisaan guyyaa tokko lakkoofsa Naaotaa tokko argate, kutaalee isaa mataan isaa ilaalee murteessuu qaba.

Barruun ijoollee dubbistootni garee umurii adda addaa waan qaban, mata dureewwan mana barumsaa, fayyaa, naannoo, aadaa fi seenaa dabalataan qabachuu danda'a. Kunis barruun akka waliigalaatti barbaachisaa ta'uu isaa agarsiisa.

Afaan fi barreeffama Qubee

Afaan Oromoo Qubee irratti hundaa'uun barreeffama; Qubeen yeroo ammaa Oromiyaa keessatti barnoota irratti fayyadama. Ijoolleen Qubee barachuun, dubbisuu salphaa isaaniif, kan sagalee tokkoon tokkoon isaa mallattoo tokkoon ibsu waan ta'eef.

Barruun Afaan Oromoo ijoollee qophaa'u jechoota salphaa fi hima gabaabaa fayyadamuun hubachuuf salphaa taasisuu qaba. Kana waan jedhu waan beekamuuf, Naaotaa ijoollee dubbistoota jalqabaa waliin wal qabatee yaadama.

Maqaan Naaotaa Latin tokkoon barreeffame, kan akka Qubee Afaan Oromoo, dubbisaan ijoollee ta'ee lakkoofsa afaanii argachuu barbaadu salphaatti ibsa.

Maatii fi mana barumsaa keessatti dubbisuu

Haadholii fi abbootiin ijoollee isaanii waliin barruu dubbisuun kan gammachiisu, kan barachuu salphisu dha. Barruun Afaan Oromoo ijoolleef qophaa'e maatii keessatti dubbisuu guyyaa guyyaa jajjabeessuu danda'a.

Barsiisonni mana barumsaa Oromiyaa keessa jiran barruu Afaan Oromoo ijoolleef qophaa'e fayyadamuun dubbisuu fi barreessuu barsiisuu danda'u. Barruun akka Naaotaa kutaa keessatti iddoo fayyadamaa qabaachuu danda'a.

Kuufama kitaabaa mana barumsaa fi mana kitaabaa hawaasaa keessatti barruun ijoolleef qophaa'e iddoo dubbisuuf jajjabeessu uuma. Kanaaf lakkoofsi mana kitaabaa tokko illee hin kaa'amu, sababni isaas maddoota argaman keessatti hin jiru.

Afaan haadhaatiin barachuu fi barruu ijoollee

Seerri barnootaa fi leenjii Itoophiyaa bara 1994 keessa baname, barnoota sadarkaa jalqabaa Afaan haadhaatiin kennuuf bakka eebbise. Oromiyaa keessatti kunis Afaan Oromoo barnoota mana barumsaa sadarkaa jalqabaa keessatti fayyadamuu jechuu dha. Kanaaf ijoolleen Oromoo Afaan Oromoo mana barumsaa keessatti dubbisuu fi barreessuu barachaa jiru.

Ijoolleen Afaan isaanii dubbisuu fi barreessuu yeroo baratan, barruun mana barumsaa alatti dubbisuuf isaan barbaachisa. Kitaaba barnootaa qofaan dubbisuun ulfaataa dha; barruun akka Naaotaa, ijoollee gammachiisaa fi barsiisaa ta'e, dubbisuu isaanii dabaluu danda'a.

Qorannoon baay'een Afaan haadhaatiin barachuun hubannoo fi dubbisuu ijoollee fooyyessa jedhanii dubbatu. Kanaaf dhaabbata maxxansaa kan akka EPA barruu ijoolleef Afaan Oromoon qopheessuun, jalqabbii barnootaa kana deeggaruuf kan ta'e dha, jedhamee yaadamuu danda'a.

Ijoollee Oromoo fi aadaa dubbisuu

Aadaa dubbisuu ijoollee keessatti ijaaruuf yeroo dheeraa fudhata. Dubbisuun waan guyyaa guyyaan ta'e ta'uu qaba, mana keessattis mana barumsaa keessattis. Barruun yeroo yeroon bahu, ijoolleen dubbisuuf akka eegan taasisa.

Oromoon aadaa afaaniitiin guutame qaba: hibboo, mammaaksa, sheekkoo, weedduu fi ragaa dhaloota tokko irraa gara dhaloota biraatti dabarsame. Barruun ijoolleef qophaa'e kanneen kana barreeffamatti geessuuf iddoo ta'uu danda'a; garuu qabiyyee Naaotaa maddi argame kana mirkaneessu hin qabu.

Dhimmi kun jala muranii, barruun ijoollee Afaan Oromoo ijoollee magaalaa fi baadiyaa gidduu wal qixxeessuu irratti rakkoon ni jiraata: ijoolleen baadiyyaa barruu argachuuf, magaalaa caalaa jallisiisa.

Naaotaa fi Bilatenat: wal-fakkeenya fi garaagarummaa

Bilatenat fi Naaotaa maqaa lama, afaan lama, garuu hojiin tokko. Madda tokkoon Naaotaa gita Afaan Oromoo Bilatenat jedhama; kana jechuun barruu tokko Afaan lamaan, Amaariffaa fi Afaan Oromoon, ijoolleef dhiyaachuu isaa agarsiisa.

Kana hubachuun barbaachisaa dha: dubbisaan Amaariffaa dubbatu Bilatenat, dubbisaan Afaan Oromoo dubbatu immoo Naaotaa filachuu danda'a. Kunis ijoollee Itoophiyaa Afaan isaaniitiin barruu argachuu akka danda'an gargaara.

Garaagarummaa qabiyyee fi baay'ina fuulaa gidduu jiru maddoota argaman keessatti hin ibsamne; kanaaf wal-bira qabuun waan afaanii fi dubbistootaa qofa irratti daangeffama.

Dubbistoota ga'eessotaaf

Barruun ijoolleef qophaa'e dubbistoota ga'eessotaaf, jechuunis haadholii, abbootii, barsiisotaa fi maatii, illee barbaachisaa dha. Isaan ijoolleef barruu filachuu fi isaan waliin dubbisuu danda'u.

Barsiisaan tokko, fakkeenyaaf, barruu kana kutaa keessatti ijoollee Afaan Oromoo dubbisuu baratan waliin hojjechuuf filachuu danda'a. Kanaaf barruun ijoollee dhimma maatii fi mana barumsaa tokkoon walitti hidhu dha. Dubbisaan ga'eessi tokko barruu ijoollee filatu, afaan isaa salphaa, mata dureen isaa umurii ijoollee waliin wal-gitu, fi suuraan isaa jaalatamaa ta'uu isaa ilaaluu danda'a.

Akkamitti argachuu danda'ama

Barruun kun akkamitti raabsamu, gatii isaa, fi marsariitii isaa maddoota argaman keessatti hin ibsamne. Dubbisaan barruu kana barbaadu Ejensii Pireesii Itoophiyaa waliin kallattiin qunnamuu qaba.

Barruun ijoollee kanneen akka kanaa yeroo baay'ee, mana kitaabaa fi mana gurgurtaa kitaabaa, fi gaazexa gurgurtoota biratti argamu; garuu kana Naaotaa irratti mirkaneessuu hin dandeenye.

Dubbisaan qorannoo hojjetu, barreeffama kana keessatti jecha ‘Naaotaa’ fi ‘Bilatenat’ jedhu walitti qabuun barbaaduu danda'a.

Bakka isaa miidiyaa Itoophiyaa keessatti

Miidiyaan Itoophiyaa keessa jiru, gaazexoota, raadiyoo, televiziyoona fi marsariitiiwwan baay'ee qaba. Garuu barruun ijoolleef qophaa'e kanneen muraasa qofa dha. Kanaaf Naaotaa gareen kana keessatti bakka addaa qaba.

Dhaabbata mootummaa kan akka EPA keessa, barruun ijoollee Afaan Oromoo jiraachuun, afaanota Itoophiyaa keessatti barruun ijoolleef qophaa'e Afaan hunda keessatti jiraachuu akka qabu agarsiisa.

Hunda caalaa, Naaotaa jechuun, ijoollee Oromoo Afaan isaaniitiin dubbisuuf, barreessuuf fi seenaa isaanii beekuuf tarkaanfii tokko dha.

Reference

State Media Monitor: Ethiopian Press Agency (EPA)Ibsa Ejensii Pireesii Itoophiyaa, gaazexoota fi barruu ijoollee Bilatenat fi Naaotaa isaa, afaanota maxxansa isaa waliin.

More to read